Prawo cytatu w praktyce szkolnej

Przechodząc do omówienia prawa cytatu można się zastanowić, czy właściwie funkcjonuje ono w szeroko rozumianej praktyce szkolnej, skoro w tak bardzo dużym zakresie można korzystać z dozwolonego użytku edukacyjnego. Wydaje się bowiem, że dzięki dozwolonemu użytkowi edukacyjnemu korzystając z cudzych utworów możemy omówić praktycznie każde zagadnienie, które będzie mogło nam pomóc zwizualizować treści dydaktyczne.

Zgodnie z art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w którym unormowane zostało prawo cytatu:

„Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości.”

Przede wszystkim zwróćmy uwagę, że cytat wykorzystujemy w utworach, które stanowią samoistną całość. O ile w ramach dozwolonego użytku edukacyjnego ciężar kładziony jest przede wszystkim na kwestię przekazywania wiedzy – czyli lepszego zilustrowania treści przekazywanych w celach dydaktycznych, tak w prawie cytatu korzystamy z niego przede wszystkim przy tworzeniu własnych utworów. Jeżeli we własnej pracy decydujemy się korzystać z prawa cytatu, pamiętajmy o wszystkich wynikających z tego faktu konsekwencjach.

W pierwszej kolejności winniśmy dokładnie oznaczyć z jakiego dzieła korzystamy, powinniśmy także pamiętać, że przy tworzeniu własnego dzieła korzystamy z prawa cytatu tylko realizując jeden z celów wskazanych w ustawie, nas będzie najbardziej interesowało spełnienie celu związanego z szeroko pojętym nauczaniem.

Można założyć, że z prawa cytatu będziemy najczęściej korzystali, gdy wyjdziemy poza granice dozwolonego użytku edukacyjnego. Przykładowo powinniśmy skorzystać z prawa cytatu, gdy stworzymy własny utwór taki jak: artykuł na naszym blogu, naukową stronę internetową tworzoną na potrzeby naszych uczniów, gdy będziemy nagrywać film edukacyjny. Powinniśmy korzystać z prawa cytatu przede wszystkim w sytuacjach, w których tworzymy samodzielny utwór i działamy poza zakresem instytucji oświatowej, z którą jesteśmy bezpośrednio związani. Będziemy to czynić dla naszego bezpieczeństwa, bowiem gdy działamy poza granicami dozwolonego użytku edukacyjnego możemy narazić się choćby na odpowiedzialność cywilnoprawną za korzystanie z cudzego utworu bez czyjejś zgody.

Prawo cytatu jest więc dla nas niejako ratunkiem, w sytuacji, gdy tworzymy własny utwór i chcemy mieć tą pewność, że nikt nie wyciągnie w stosunku do nas odpowiedzialności za korzystanie z fragmentów jego utworów. Pamiętajmy, że prawo cytatu dotyczy nie tylko intuicyjnie przez nas rozpoznawanych – jako powszechnie związanych z wykorzystywaniem cytatów – dzieł literackich, ale również innych utworów, przykładowo zdjęciowych czy audiowizualnych.

Sąd Najwyższy w jednym ze swych orzeczeń wskazał, że fragment cytowanego dzieła winien być jak najkrótszy i pełnić rolę podrzędną w stosunku do dzieła głównego:

„Z treści art. 29 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (…) wynika jasno, iż cytowanie jest dozwolone tylko wtedy, gdy jest to uzasadnione określonymi względami takimi jak wyjaśnianie, analiza krytyczna, nauczanie lub prawa gatunku twórczości. Z tych też względów rozmiar cytowanego dzieła powinien być możliwie najmniejszy, jednak na tyle obszerny, aby cel cytatu mógł zostać osiągnięty i aby sam cytat i wnioski płynące z cytowania były zrozumiałe dla odbiorców dzieła. Przy czym cytat powinien pełnić role podrzędną w stosunku do dzieła głównego.”

(Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2019 r., sygn. akt: III CSK 11/17).

zapamiętaj

  1. Podstawowym narzędziem, z którego będziesz korzystał w praktyce szkolnej przy korzystaniu z cudzych utworów będzie dozwolony użytek edukacyjny.
  2. Jeżeli twoja praca twórcza wychodzi poza ramy dozwolonego użytku edukacyjnego, by nie być posądzonym o nieuprawnione korzystanie z cudzego utworu możesz korzystać z prawa cytatu.
  3. W ramach prawa cytatu możesz korzystać nie tylko z fragmentów utworów literackich, ale przykładowo również z utworów zdjęciowych czy plastycznych.

Poprzednia strona                                                                                                                      Przejdź dalej